Sau khi hiểu rằng học Toán lớp 1 không phải là làm thật nhiều bài tập, cha mẹ sẽ dễ nhìn ra một điều quan trọng hơn: khi con hay nhầm phép cộng, phép trừ, đó không hẳn là vì con lười, con kém tập trung hay con “không có năng khiếu Toán”. Rất nhiều lỗi sai của trẻ lớp 1 thực ra đến từ việc con chưa hiểu thật chắc bản chất của phép tính, chưa hình dung được điều gì đang xảy ra phía sau những con số và ký hiệu trên trang vở.
Ở lớp 1, trẻ mới bắt đầu bước từ thế giới rất cụ thể sang thế giới ký hiệu. Trước đây, con quen nhìn thấy 3 cái kẹo, 2 quả táo, 5 chiếc bút, nhưng khi vào bài học, những đồ vật ấy được thay bằng các con số như 3, 2, 5 và các dấu như “+”, “−”, “=”. Với người lớn, những ký hiệu này rất quen thuộc, nhưng với trẻ, đó là một ngôn ngữ mới. Nếu con chưa kịp hiểu dấu cộng nghĩa là “thêm vào”, dấu trừ nghĩa là “bớt đi”, dấu bằng nghĩa là “hai bên có giá trị như nhau”, con sẽ rất dễ làm theo cảm tính hoặc bắt chước mẫu mà không hiểu sâu.
Một lý do phổ biến khiến con nhầm cộng trừ là con chưa phân biệt rõ hai tình huống “thêm vào” và “bớt đi”. Khi bài toán viết là 4 + 2, con cần hình dung đang có 4, sau đó thêm 2, nên số lượng tăng lên. Khi bài toán viết là 6 − 2, con cần hình dung đang có 6, sau đó lấy bớt 2, nên số lượng giảm xuống. Nếu trong đầu con chưa có hình ảnh tăng lên – giảm đi rõ ràng, con có thể nhìn thấy số nào cũng giống số nào, dấu nào cũng giống dấu nào, rồi chọn phép tính một cách máy móc.
Có những trẻ thuộc lòng rằng “cộng là nhiều hơn, trừ là ít đi”, nhưng khi gặp bài toán cụ thể vẫn nhầm. Điều này xảy ra vì con chỉ nhớ câu chữ, chứ chưa thật sự trải nghiệm bằng hành động. Ví dụ, nếu chỉ nghe người lớn nói “thêm vào là cộng”, con có thể hiểu rất mơ hồ. Nhưng nếu con được cầm 3 que tính, rồi tự thêm 2 que tính, tự đếm thành 5 que tính, con sẽ thấy phép cộng đang diễn ra ngay trước mắt. Khi được nhìn, chạm và thao tác, khái niệm Toán học trở nên rõ ràng hơn rất nhiều.
Một nguyên nhân khác là con chưa nắm chắc mối quan hệ giữa số lượng và chữ số. Có trẻ đọc được số 7, viết được số 7, nhưng chưa thật sự cảm nhận 7 là một lượng cụ thể như thế nào. Con có thể biết mặt số, nhưng khi cần so sánh 7 với 5, hoặc lấy bớt 2 từ 7, con vẫn lúng túng. Điều này giống như việc con biết tên một người nhưng chưa thật sự quen người đó. Với Toán lớp 1, biết đọc số chưa đủ; con cần được trải nghiệm số bằng đồ vật, hình ảnh, chuyển động và tình huống thật.
Trẻ lớp 1 cũng hay nhầm vì trí nhớ làm việc của con còn đang phát triển. Khi làm một phép tính, con phải cùng lúc nhìn số, nhớ dấu, hiểu yêu cầu, đếm đúng thứ tự, giữ kết quả trong đầu và viết đáp án. Với người lớn, việc này rất đơn giản, nhưng với một đứa trẻ 6 tuổi, đó là một chuỗi thao tác khá dài. Chỉ cần con mất tập trung ở một bước, chẳng hạn đang đếm thì quên mất phải cộng hay trừ, hoặc đếm thiếu một đơn vị, kết quả sẽ sai.
Đặc biệt, nhiều trẻ nhầm khi đếm tiến và đếm lùi. Phép cộng thường cần con đếm tiến, ví dụ từ 5 đếm thêm 3 bước là 6, 7, 8. Phép trừ thường cần con đếm lùi, ví dụ từ 8 bớt 3 bước là 7, 6, 5. Nhưng đếm lùi khó hơn đếm tiến rất nhiều, vì trẻ thường quen đọc dãy số theo chiều tăng. Nếu con chưa luyện đếm lùi bằng trò chơi, bằng bước chân, bằng đồ vật, con rất dễ sai ở các phép trừ, nhất là khi số lớn hơn hoặc khi phải trừ qua nhiều bước.
Con cũng có thể nhầm vì chưa hiểu kỹ bài toán có lời văn. Trong nhiều bài toán, dấu cộng hoặc dấu trừ không xuất hiện sẵn, con phải tự đọc tình huống để chọn phép tính. Nếu bài viết “Lan có 5 bông hoa, mẹ cho thêm 2 bông hoa”, con cần nhận ra “cho thêm” là số lượng tăng lên. Nếu bài viết “Lan có 7 bông hoa, Lan tặng bạn 3 bông hoa”, con cần nhận ra “tặng bạn” là số lượng giảm đi. Khi vốn từ và khả năng đọc hiểu của con còn non, con có thể không hiểu đúng các từ khóa như thêm, bớt, còn lại, tất cả, nhiều hơn, ít hơn, cho đi, nhận thêm.
Tuy nhiên, cha mẹ cũng cần lưu ý rằng không nên dạy con chỉ dựa vào mẹo từ khóa một cách cứng nhắc. Không phải lúc nào thấy chữ “nhiều hơn” cũng làm cộng, không phải lúc nào thấy chữ “ít hơn” cũng làm trừ theo một cách máy móc. Điều quan trọng là con hiểu tình huống đang kể điều gì, số lượng đang tăng lên hay giảm đi, cần tìm phần nào trong câu chuyện. Khi con hiểu câu chuyện Toán học, con sẽ chọn phép tính vững vàng hơn là chỉ dò từ khóa.
Một lý do rất đáng chú ý nữa là con bị áp lực khi làm bài. Khi người lớn đứng bên cạnh liên tục giục “nhanh lên”, “sao mãi chưa xong”, “dễ thế mà cũng sai”, não của trẻ dễ rơi vào trạng thái căng thẳng. Lúc đó, con không còn đủ bình tĩnh để suy nghĩ từng bước, mà chỉ muốn làm thật nhanh cho xong để tránh bị mắng. Càng sợ sai, con càng dễ sai; càng bị thúc ép, con càng rối; càng bị so sánh, con càng mất niềm tin vào khả năng học Toán của mình.
Thay vì hỏi “Sao con lại sai nữa?”, cha mẹ có thể đổi thành “Con đang nghĩ theo cách nào?” Câu hỏi này giúp người lớn nhìn thấy quá trình tư duy của con, chứ không chỉ nhìn vào đáp án cuối cùng. Có khi con sai vì đếm thiếu, có khi sai vì nhìn nhầm dấu, có khi sai vì chưa hiểu từ “còn lại”, có khi sai vì con cộng từ đầu thay vì cộng tiếp. Mỗi lỗi sai nói với cha mẹ một điều rất cụ thể về chỗ con đang vướng. Khi hiểu đúng nguyên nhân, cha mẹ mới có thể hỗ trợ đúng cách.
Nếu con hay nhầm cộng trừ, cách tốt nhất không phải là lập tức cho con làm thêm thật nhiều bài tương tự. Việc cần làm trước tiên là đưa con quay lại với vật thật và tình huống thật. Cha mẹ có thể dùng hạt đậu, que tính, viên lego, cái thìa, quả táo, chiếc bánh để con tự thao tác. Với phép cộng, hãy để con tự thêm vào. Với phép trừ, hãy để con tự lấy bớt ra. Sau đó, cha mẹ mới viết phép tính tương ứng để con hiểu rằng ký hiệu trên giấy chỉ là cách ghi lại điều con vừa làm.
Cha mẹ cũng có thể biến cộng trừ thành trò chơi rất nhẹ nhàng. Ví dụ, đặt 5 chiếc kẹo lên bàn rồi nói: “Mẹ thêm 2 chiếc nữa, bây giờ có mấy chiếc?” Sau đó đổi lại: “Có 7 chiếc, mẹ lấy đi 3 chiếc, còn mấy chiếc?” Hoặc khi đi cầu thang, con bước lên 4 bậc rồi bước thêm 2 bậc, tổng cộng con đã đi mấy bậc. Khi dọn bàn ăn, nhà có 4 người, nếu thêm 1 khách thì cần mấy cái bát. Những tình huống đời sống ấy giúp con hiểu Toán không phải là thứ xa lạ, mà là điều đang diễn ra quanh mình.
Một cách hỗ trợ rất hiệu quả là cho con nói ra suy nghĩ. Khi con làm phép tính, cha mẹ có thể hỏi: “Con làm thế nào để ra kết quả này?” Nếu con nói được “Con có 4, con thêm 2 nên con đếm 5, 6, vậy là 6”, nghĩa là con đang hiểu tiến trình cộng. Nếu con nói “Con có 8, con bớt 3, con lấy đi 1 là 7, lấy đi 2 là 6, lấy đi 3 là 5”, nghĩa là con đang hiểu tiến trình trừ. Việc diễn đạt bằng lời giúp tư duy của con rõ ràng hơn, đồng thời giúp cha mẹ phát hiện lỗi sai dễ hơn.
Cha mẹ cũng nên cho con luyện đếm tiến và đếm lùi bằng nhiều hình thức vui vẻ. Con có thể đếm bước chân, đếm nhịp vỗ tay, đếm đồ chơi, đếm các bậc cầu thang, đếm ngược khi chơi trò phóng tên lửa. Khi dãy số trở nên quen thuộc trong cơ thể và nhịp điệu, con sẽ tính toán tự nhiên hơn. Đặc biệt với phép trừ, việc đếm lùi thường xuyên sẽ giúp con giảm nhầm lẫn rất nhiều.
Điều quan trọng là mỗi ngày chỉ cần một lượng luyện tập vừa đủ. Với trẻ lớp 1, 10 đến 15 phút học Toán trong trạng thái vui vẻ, tập trung và có tương tác thường hiệu quả hơn rất nhiều so với 1 giờ ngồi làm bài trong mệt mỏi. Cha mẹ không cần biến mọi lỗi sai thành vấn đề lớn. Hãy xem lỗi sai là tín hiệu để hiểu con hơn, biết con đang thiếu trải nghiệm nào, thiếu từ vựng nào, thiếu thao tác nào hoặc đang bị rối ở bước nào.
Khi con nhầm cộng trừ, con đang nói với người lớn rằng: “Con cần được nhìn rõ hơn, được chạm vào nhiều hơn, được giải thích chậm hơn, được thực hành bằng đời sống nhiều hơn.” Nếu cha mẹ nghe được thông điệp ấy, việc học Toán sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Con không cần bị ép để trở nên giỏi; con cần được dẫn dắt đúng cách để hiểu, rồi từ hiểu mới dần thành thạo.
Sau cùng, mục tiêu của Toán lớp 1 không phải là tạo ra một đứa trẻ làm phép tính thật nhanh bằng mọi giá. Mục tiêu quan trọng hơn là giúp con hiểu số lượng, hiểu mối quan hệ thêm – bớt, biết quan sát tình huống, biết diễn đạt suy nghĩ và giữ được niềm tin rằng mình có thể học Toán. Khi nền móng ấy được xây chắc, cộng trừ sẽ không còn là những ký hiệu dễ gây nhầm lẫn, mà trở thành một cách để con hiểu thế giới xung quanh bằng tư duy rõ ràng, tự tin và vui vẻ.
